الکلام الغنی؛ شرح فارسی بر باب اول مغنی - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ١٨٩ - جواب مصنف از استدلال اول ابو حيان

آيا صله « ان » فعل امر واقع ميشود يا اينفعل براى صله واقع شدن براى « ان » صالح نيست؟

مخالف در اينمسئله ابو حيّان است وى اينطور پنداشته كه صله « ان » فعل امر واقع نميشود و هرعبارتى كه بسمع رسيده و در آن فعل امر صله براى « ان » واقع شده بايد بگوئيم « ان » در آن تفسيريّه است.

سپس وى براى اثبات اينمدّعا به دو دليل استدلال كرده است:

دليل اوّل: ان با فعل امر وقتى بمصدر تأويل برده شوند معناى امر فوت ميشود پس براى حفظ معناى امريّت مى‌بايد ان را مصدريه تقدير نكنيم.

دليل دوّم: ان با فعل امر نه فاعل واقع شده و نه مفعول لذا صحيح نيست بگوئيم:

اعجبنى ان قم يعنى « ان » را با « قم » فاعل براى « اعجبنى » قرار دهيم و نيز صحيح نيست بگوئيم:

كرهت ان قم يعنى « ان » را با « قم » نميتوان مفعول براى « كرهت » دانست در حاليكه اگر بجاى « قم » فعل ماضى يا مضارع آورده بوديم فاعليّت و مفعوليتش صحيح بود پس با توجه باين نكته بايد بپذيريم امر صله واقع شدنش براى « ان » صحيح نيست.

جواب مصنّف از استدلال اوّل ابو حيّان‌

مصنّف مى‌گويد:

در جواب از استدلال اوّل ابو حيان مى‌گوئيم فوات معناى امريّت از فعل امر در هنگامى كه صله براى « ان » واقع شود همچون فوات معناى ماضويت و استقبال است از ماضى و مضارع در وقتى كه صله براى « ان » قرار گيرند پس اگر فوات معنا مانع از صله قرار گرفتن امر براى « ان » باشد مى‌بايد همين فوات از صله واقع شدن ماضى و مضارع براى آن نيز ممانعت كند.

از اين گذشته ابو حيان مصدريّه بودن « ان » مخفّفه از مثقلّه را قبول دارد در حاليكه همين اشكاليكه در صله قرار گرفتن امر نموده در مثل: